შეიძლება ჩანდეს, რომ ბორტზე გასართობი სისტემები შედარებით ცოტა ხნის წინ – სულ რაღაც 30–40 წლის წინ გაჩნდა. თუმცა, მათი ისტორია სამოქალაქო ავიაციის დასაწყისში – 1920-იან წლებში იღებს სათავეს.
წარმოიდგინეთ: 1914 წელია, თქვენ მიფრინავთ გრანდ-რეპიდსიდან დეტროიტში ორი საათის განმავლობაში, და გასართობიდან – მხოლოდ ილუმინატორიდან ხედი. დღეს ეს უჩვეულოდ ჟღერს, მაგრამ სწორედ ასე დაიწყო საჰაერო მოგზაურობის ეპოქა.
ფილმის პირველი ჩვენება ბორტზე 1921 წლის აგვისტოში შედგა. ის მოაწყო ავიაკომპანია Aeromarine Airways-მა საექსკურსიო რეისზე ჩიკაგოს თავზე. მგზავრებს ქალაქის ერთგვარი „ვიდეო-გასეირნება“ აჩვენეს.
უკვე 1919 წელს, ლონდონი – პარიზის რეისზე, მგზავრებს პირველად დაიწყეს კვება ფრენის დროს. ხოლო 1925 წელს ისინი გახდნენ რეგულარული კინოჩვენებების პირველი მაყურებლები: ბორტზე აჩვენეს ფილმი „დაკარგული სამყარო“ არტურ კონან დოილის რომანის მიხედვით.
ტექნიკური თვალსაზრისით, ყველაფერი მარტივად იყო მოწყობილი: სალონის კუდში განთავსებული იყო პროექტორი, ხოლო ცხვირის ნაწილში – ეკრანი. ფილმები მუნჯი რჩებოდა, მაგრამ ატმოსფეროს ავსებდა ცოცხალი მუსიკა – ორკესტრი რადიოთი პირდაპირ მიწიდან გადაიცემოდა.
1932 წელს ავიაკომპანია Western Air Express კიდევ უფრო შორს წავიდა და პირველად მოაწყო სატელევიზიო ტრანსლაცია თვითმფრინავის ბორტზე.
იმ წლებში თვითმფრინავებს სერიოზულ კონკურენციას უწევდნენ დირიჟაბლები. ატლანტიკის გადაფრენას ორნახევარ დღემდე სჭირდებოდა, ამიტომ მათ ბორტზე ქმნიდნენ სრულფასოვან გასართობ ინფრასტრუქტურას: საკონცერტო დარბაზებს, ბარებს და ტელევიზორებსაც კი.
ერთ-ერთი ყველაზე ამბიციური პროექტი იყო ბრიტანული თვითმფრინავი Bristol 167 Brabazon (1949 წელი). მას უნდა მიეღო სრულფასოვანი კინოთეატრი 37 ადგილით. თუმცა, პროექტი სერიულ წარმოებაში არასოდეს შესულა – აშენდა მხოლოდ ერთი პროტოტიპი.
მიუხედავად შთამბეჭდავი საინჟინრო გადაწყვეტილებებისა, მასობრივი ბორტზე გასართობი მხოლოდ 1960-იან წლებში გახდა. გარდამტეხი მომენტი იყო კომპანია Inflight Motion Pictures-ის მუშაობა, რომელმაც შეიმუშავა კომპაქტური კინოპროექტორები თვითმფრინავებისთვის.
ინჟინერმა დავით ფლექსერმა შესთავაზა 16-მილიმეტრიანი ფირის გამოყენება ჰორიზონტალურ ბობინებზე, რამაც მნიშვნელოვნად შეამცირა აღჭურვილობის ზომები.
პირველი ავიაკომპანია სრულფასოვანი გასართობი სისტემით იყო Trans World Airlines 1961 წელს. უკვე ერთი წლის შემდეგ, ფილმების რეგულარული ჩვენებები გამოჩნდა Pakistan International Airlines-ში.
ხმა იმ წლებში გადაიცემოდა უჩვეულო პნევმატური ყურსასმენებით, რომლებიც სტეტოსკოპს მოგაგონებდათ. ჰაერი მილებით პირდაპირ მგზავრების სკამებზე მიეწოდებოდა. ასეთი სისტემები საოცრად დიდხანს არსებობდა: მაგალითად, ავიაკომპანია Delta მათ 2003 წლამდე იყენებდა.
1960-იანი წლების ბოლოს ბორტზე გამოჩნდა ვიდეომაგნიტოფონები. ამან შესაძლებელი გახადა რამდენიმე ეკრანის დაყენება სალონის ჭერის ქვეშ და ნახვის ხელმისაწვდომობა ყველა მგზავრისთვის. თუმცა, სისტემას ჰქონდა მნიშვნელოვანი ნაკლი: ერთი ეკრანი ცხვირის ნაწილში ცუდად ჩანდა თვითმფრინავის კუდიდან.
ასე გაგრძელდა თითქმის ორი ათწლეული, სანამ 1980-იანი წლების დასაწყისში არ გამოჩნდა ჩაშენებული ინდივიდუალური ეკრანები. ისინი დამონტაჟდა, კერძოდ, Boeing 767-ზე, ხოლო ფილმები უკრავდა ვიდეოკასეტებიდან და ლაზერული დისკებიდან.
მსგავსი სისტემები გამოიყენებოდა საბჭოთა ავიაციაშიც – ილ-86-ზე, ილ-96-ზე და ტუ-154მ-ზე. თუმცა, პრაქტიკაში ისინი ხშირად არ მუშაობდნენ და უფრო ტექნოლოგიური შესაძლებლობების დემონსტრირებას წარმოადგენდნენ.
ადრეული სისტემების მთავარი პრობლემა რჩებოდა მათი „კოლექტიურობა“: ყველა მგზავრი ერთსა და იმავე ფილმს უყურებდა. მაქსიმუმი, რისი არჩევაც შეიძლებოდა, იყო ხმოვანი ბილიკის ენა.
სწორედ ამ შეზღუდვამ უბიძგა ინჟინრებს პერსონალიზებული გასართობი სისტემების შექმნისკენ. როგორ მოახერხეს მათ ამ ამოცანის გადაჭრა – შემდეგ ნაწილში.